پروفسور یونس قانونی در گفت‌وگوی اختصاصی با صدف نیوز:
فهمیدن انسان به معنای تبرئه همه رفتارهای او نیست
دکتر یونس قانونی
اشاره: انسان، محصول شرایط است یا خالق انتخاب؟ تأملی فلسفی درباره توهم اختیار در گفتگویی با فیلسوف هرمزگانی جوان ترین اندیشمند بندرعباس و بهتر است بگوییم ایران و منطقه، چرا که واقعا سراغ نداریم با در نظر گرفتن سن و میزان آثار، وزن علمی آثار، دارنده ی بیش از ده ها اثر فوق تخصصی، بیش از ده ها مقاله و یادداشت منتشر شده.
۱- استاد شما، در یادداشتی با عنوان «انسان، محصول شرایط است نه خالق انتخاب یا انسان مجبور است و نه مختار»، دیدگاهی مطرح کرده‌اید که می‌تواند برداشت‌های رایج از آزادی اراده، مسئولیت اخلاقی و حتی عدالت کیفری را به چالش بکشد. پرسش نخست این است: آیا انسان واقعاً انتخاب می‌کند یا آنچه ما انتخاب می‌نامیم، نتیجه مجموعه‌ای از عوامل خارج از اراده اوست؟
– به باور من، انسان بیش از آنکه خالق مستقل انتخاب‌های خود باشد، محصول شرایطی است که در آن شکل گرفته است. ما معمولاً تصور می‌کنیم که تصمیم می‌گیریم، اما کمتر می‌پرسیم چه عواملی ما را به سمت یک تصمیم خاص سوق داده‌اند. زمان و مکان تولد، خانواده، وضعیت اقتصادی، فرهنگ، ساختار ژنتیکی، شرایط روانی و تجربه‌های زندگی، همگی در شکل‌گیری شخصیت و رفتار انسان نقش دارند.
هیچ انسانی در خلأ تصمیم نمی‌گیرد. هر تصمیم، نتیجه برهم‌کنش مجموعه‌ای از عوامل پیشین است. آنچه ما انتخاب می‌نامیم، ممکن است لحظه‌ای باشد که این عوامل در نقطه‌ای مشخص به هم می‌رسند و رفتاری را شکل می‌دهند. از این منظر، انسان نه موجودی کاملا آزاد و مستقل از شرایط، بلکه بخشی از زنجیره علل و معلول‌هاست.
البته منظور من از جبر، الزاما جبر مکانیکی و ساده نیست؛ بلکه سخن از محدودیت‌های فراگیری است که هیچ کنش انسانی را نمی‌توان کاملا بیرون از آن‌ها تصور کرد.
۲- اگر چنین است، آیا می‌توان گفت انسان حتی در ابتدایی‌ترین و بنیادی‌ترین مسائل زندگی نیز هیچ نقشی در انتخاب ندارد؟
– دقیقا از همین‌جا شروع میشه. ببینید، انسانی که نه زمان تولد خود را انتخاب می‌کند، نه محل تولدش را، نه خانواده‌ای را که در آن رشد می‌کند و نه زبان مادری و شرایط اجتماعی نخستین خود را، او پیش از آنکه توانایی اندیشیدن و تصمیم‌گیری پیدا کند، درون مجموعه‌ای از شرایط قرار گرفته است که بر شکل‌گیری شخصیت و جهان‌بینی‌اش تأثیر می‌گذارند، چنانچه حتی معتقدم رنگ دیوار خانه در شکل گیری شخصیت فرد در ابتدایی که چشم باز می‌کند، تغذیه ی مادر در هنگام بارداری همچنین تغذیه ی خود نوزاد، محیط و بستری که در آن قرار دارد، و… همه ی این عناصر هم در شخصیت او هم در تصمیم هایش در مراحل زندگی کاملا مؤثر است، لذا در همین ابتدا صحبت از اراده و تصمیم خنده دار است، مگر ممکن است انسانی رو در نظر بگیریم فارغ و تفریق از تمام آنچه اسمش ماده است معنا است بعد بگوییم من تصمیم گرفتم من تلاش کردم من انتخاب کردم، شما هر موردی رو می‌توانید مثال بزنید و بفرمایید این دیگه انتخاب هست تا عرض کنم خدمت شما .
کودکی که در خانواده‌ای امن، برخوردار و آموزش‌محور متولد می‌شود، با کودکی که در فقر، خشونت یا ناامنی رشد می‌کند، از نقطه آغاز شرایط یکسانی ندارد. نمی‌توان از هر دو انتظار داشت که با امکانات روانی، اجتماعی و ذهنی کاملا برابر به آینده نگاه کنند.
بخش مهمی از مسیر زندگی انسان، پیش از آنکه او فرصت انتخاب آگاهانه پیدا کند، تحت تأثیر عواملی شکل گرفته است که هیچ نقشی در ایجادشان نداشته است. بنابراین، اگر می‌خواهیم انسان را بفهمیم، باید پیش از قضاوت درباره او، شرایطی را بشناسیم که او را ساخته‌اند، چنانچه هیچ علاقه ای هم به قضاوت ندارم اصلا .
۳- شما در نوشته خود به نقش بدن، ساختار ژنتیکی و شیمی مغز نیز اشاره کرده‌اید. آیا این عوامل تا این اندازه در تصمیم‌گیری انسان تأثیرگذارند؟
– بله، بدن یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده رفتار انسان است؛ عاملی که گاهی در بحث‌های اخلاقی و فلسفی نادیده گرفته می‌شود. ساختار ژنتیکی، سیستم عصبی، هورمون‌ها، عملکرد مغز و واکنش‌های فیزیولوژیک می‌توانند بر احساسات، تمایلات و تصمیم‌های ما تأثیر بگذارند.
ما معمولا میل را با انتخاب اشتباه می‌گیریم. برای مثال، انسان تصمیم نمی‌گیرد که در یک لحظه خاص احساس ترس، خشم یا گرسنگی داشته باشد. این حالت‌ها در او پدیدار می‌شوند و سپس او در برابرشان واکنش نشان می‌دهد که همان واکنش ها هم جای بحث دارد .
البته باید میان تأثیر عوامل زیستی و تعیین قطعی همه رفتارها تفاوت گذاشت. علم هنوز اجازه نمی‌دهد ادعا کنیم که هر تصمیم انسانی به‌طور کامل و بدون هیچ پیچیدگی‌ای از پیش تعیین شده است. اما همین اندازه می‌دانیم که اراده انسان را نمی‌توان مستقل از بدن و مغز او فهمید.
پرسش اساسی من این است: وقتی خود میل، احساس و بسیاری از گرایش‌های اولیه ما انتخاب ما نیستند، چگونه می‌توانیم تمام پیامدهای آن‌ها را صرفا به انتخاب آزادانه فرد نسبت دهیم؟
۴- در این میان، احساسات چه جایگاهی دارند؟ آیا خشم، ترس، عشق یا نفرت نیز خارج از اراده انسان شکل می‌گیرند؟
– احساسات نقش بسیار مهمی در رفتار انسان دارند. فردی که در محیطی خشونت‌آمیز رشد کرده، ممکن است در بزرگسالی نسبت به دیگران واکنش‌های تندتری نشان دهد. کسی که سال‌ها در ناامنی زندگی کرده، ممکن است با اضطراب و بی‌اعتمادی بیشتری با جهان مواجه شود.
این افراد لزوما چنین احساساتی را آگاهانه انتخاب نکرده‌اند؛ بلکه تجربه‌های گذشته، حافظه عاطفی، شرایط محیطی و ویژگی‌های روانی آن‌ها در شکل‌گیری این واکنش‌ها مؤثر بوده است.
اما در اینجا باید به یک نکته مهم توجه کنیم: توضیح دادن رفتار به معنای تأیید آن نیست. اگر خشم یا خشونت فردی را با شرایط زندگی‌اش توضیح می‌دهیم، به این معنا نیست که آسیب واردشده به دیگران را نادیده بگیریم. منظور این است که به جای توقف در سرزنش، به دنبال شناخت علل و جلوگیری از تکرار رفتار باشیم.
۵- شما فرهنگ را نیز یکی از عوامل شکل‌دهنده انتخاب می‌دانید. آیا حتی باورهای اخلاقی و تشخیص خوب و بد نیز از شرایط اجتماعی تأثیر می‌پذیرند؟
– قطعا، انسان پیش از آنکه بتواند درباره جهان داوری کند، درون یک جهان فرهنگی متولد شده است. زبان، خانواده، نظام آموزشی، باورهای اجتماعی، سنت‌ها و ارزش‌های محیطی، از نخستین سال‌های زندگی به او می‌آموزند که چه چیزی خوب، بد، درست یا نادرست تلقی می‌شود.
بسیاری از باورهایی که بعدها بدیهی و طبیعی به نظر می‌رسند، در واقع محصول فرایندهای طولانی تربیت و جامعه‌پذیری هستند. حتی زمانی که فرد علیه فرهنگ خود شورش می‌کند، این مخالفت نیز در ارتباط با همان محیط و تجربه‌های شکل‌دهنده او معنا پیدا می‌کند.
البته تأثیر فرهنگ به معنای آن نیست که همه ارزش‌ها یکسان‌اند یا امکان نقد اخلاقی وجود ندارد. انسان‌ها می‌توانند باورهای خود را بازبینی کنند، اما همین توانایی بازبینی نیز در بستر شرایط شناختی، آموزشی و اجتماعی مشخصی رشد می‌کند.
به همین دلیل، برای ایجاد تحول در جامعه، صرفا توصیه به تغییر نگرش افراد کافی نیست؛ باید شرایطی فراهم شود که اندیشیدن، پرسشگری و بازنگری در باورها امکان‌پذیر باشد.
۶- یعنی اگر انسان تا این اندازه تحت تأثیر عوامل خارج از کنترل خود است، آیا اساسا می‌توان او را مسئول اعمالش دانست؟ این مسئله چه تأثیری بر اخلاق و نظام حقوقی دارد؟
– به نظر من، باید میان مسئولیت به معنای پاسخ‌گویی و مسئولیت به معنای استحقاق مطلق سرزنش و مجازات تفاوت قائل شویم.
اگر فردی مرتکب خشونت شود، جامعه باید از قربانی حمایت کند، امنیت عمومی را حفظ کند و مانع تکرار رفتار آسیب‌زا شود. اما این ضرورت‌ها الزاماً به این معنا نیستند که فرد را موجودی کاملا مستقل از شرایط بدانیم که در هر لحظه می‌توانسته است بدون هیچ تأثیری از گذشته و وضعیت روانی و اجتماعی خود، تصمیم دیگری بگیرد.
نظام حقوقی می‌تواند برای حفاظت از جامعه، پیشگیری از جرم، جبران خسارت، بازپروری و اصلاح رفتار طراحی شود؛ بدون آنکه بر فرض آزادی مطلق انسان تکیه کند.
در واقع، پرسش مهم این نیست که چگونه می‌توان مسئولیت را به‌طور کامل حذف کرد، بلکه این است که چگونه می‌توان آن را از انتقام و سرزنش مطلق جدا ساخت و به سوی پاسخ‌گویی عقلانی، متناسب و انسانی هدایت کرد.
۷- آیا این دیدگاه به معنای مخالفت شما با زندان و مجازات است؟
– مسئله، مخالفت مطلق با هر نوع محدودیت یا مجازات نیست؛ مسئله، فلسفه و هدف مجازات است. اگر هدف مجازات صرفا رنج دادن فرد به دلیل خطایی باشد که مرتکب شده است، بدون آنکه علل رفتار، امکان اصلاح و حقوق قربانی در نظر گرفته شوند، با یک رویکرد ناقص و بالقوه خشونت‌بار مواجه هستیم.
اما اگر هدف، حفاظت از جامعه، جلوگیری از تکرار آسیب، بازپروری فرد، جبران خسارت و کاهش عوامل تولیدکننده جرم باشد، می‌توان درباره شیوه‌های مؤثرتر و انسانی‌تر عدالت اندیشید.
این نگاه با رویکرد عدالت ترمیمی هم پیوند دارد؛ رویکردی که به جای محدود شدن به رابطه میان مجرم و مجازات، به آسیب واردشده، نیازهای قربانی، مسئولیت فرد در قبال پیامدهای رفتارش و امکان ترمیم روابط اجتماعی توجه می‌کند.
در چنین چارچوبی، پرسش از چرایی ارتکاب جرم اهمیت اساسی پیدا می‌کند. فقر، محرومیت، خشونت خانوادگی، تبعیض، فقدان آموزش و مشکلات روانی ممکن است در شکل‌گیری برخی رفتارهای مجرمانه نقش داشته باشند. شناخت این عوامل، به معنای نادیده گرفتن قربانی نیست؛ بلکه راهی برای جلوگیری از قربانیان بیشتر در آینده است.
۸- در نوشته شما، نقدی نیز به کارکرد سیاسی مفهوم اختیار مطرح شده است. چرا معتقدید تأکید بر اختیار مطلق می‌تواند ابعاد سیاسی داشته باشد؟
– چرا که نحوه تعریف ما از انسان، بر نحوه اداره جامعه تأثیر می‌گذارد. هنگامی که تمام رفتارهای نامطلوب را صرفا نتیجه انتخاب شخصی بدانیم، ممکن است نقش ساختارهای ناعادلانه، تبعیض، فقر، سرکوب و نابرابری را نادیده بگیریم.
برای مثال، اگر جامعه‌ای فرصت‌های برابر آموزشی و اقتصادی فراهم نمی‌کند، اما شکست افراد را فقط به ضعف اراده آن‌ها نسبت می‌دهد، در واقع بخشی از مسئولیت ساختاری خود را پنهان می‌کند.
این مسئله در نظام‌های اقتدارگرا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ نظام‌هایی که ممکن است اطاعت را فضیلت و مخالفت را خطا و جرم معرفی کنند و سپس برای مجازات مخالفان، به برداشت خاص خود از مسئولیت و انتخاب استناد کنند.
البته نباید نتیجه گرفت که هر نظریه‌ای درباره اختیار الزاماً ابزار قدرت است. بحث فلسفی اختیار سابقه‌ای طولانی و مستقل دارد. نکته من این است که باورهای ما درباره آزادی و مسئولیت، می‌توانند در خدمت ساختارهای قدرت قرار گیرند و به همین دلیل باید پیامدهای سیاسی و اجتماعی آن‌ها را نیز بررسی کنیم.
۹- شما در بخش دیگری از یادداشت خود می‌گویید هیچ چیز مطلق نیست و اخلاق، حقیقت و هویت در بستر شرایط معنا پیدا می‌کنند. آیا این سخن به معنای نسبی‌گرایی کامل اخلاقی است؟
– من معتقدم باید میان ادعای داشتن حقیقت مطلق و تلاش برای شناخت عقلانی واقعیت تفاوت قائل شد. بسیاری از داوری‌های اخلاقی و هنجارهای اجتماعی در بستر تاریخی و فرهنگی شکل می‌گیرند و تغییر می‌کنند. آنچه در یک جامعه پذیرفته شده، ممکن است در جامعه‌ای دیگر مردود باشد یا در همان جامعه، در دوره‌ای دیگر مورد بازنگری قرار گیرد.
اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که هر عملی به یک اندازه قابل دفاع است یا هیچ معیار مشترکی برای نقد رفتار انسان‌ها وجود ندارد.
می‌توان از کرامت انسانی، کاهش رنج، مقابله با خشونت، حمایت از حقوق افراد و ضرورت رفتار منصفانه به‌عنوان معیارهایی برای ارزیابی نظام‌های اخلاقی و اجتماعی دفاع کرد. چنین معیاری مستلزم آن نیست که همه باورها و سنت‌ها را مطلق یا تغییرناپذیر بدانیم.
از نظر من، خطر زمانی آغاز می‌شود که یک فرد، گروه یا حکومت، برداشت خود از حقیقت را یگانه حقیقت بدممکن اند و بر اساس آن، حق زندگی، آزادی یا کرامت دیگران را انکار کند.
۱۰- اگر انسان محصول شرایط است، آیا امکان تغییر واقعی او وجود دارد؟ برای مثال، آیا می‌توان انتظار داشت فردی که در محیطی خشونت‌آمیز رشد کرده، به انسانی صلح‌جو تبدیل شود؟
– بله، و این یکی از مهم‌ترین نتایج عملی این دیدگاه است. اگر رفتار انسان تا حد زیادی تحت تأثیر شرایط شکل می‌گیرد، تغییر شرایط نیز می‌تواند به تغییر رفتار منجر شود.
آموزش، امنیت روانی، دسترسی به خدمات درمانی، کاهش فقر، فرصت‌های برابر، روابط سالم و زندگی در جامعه‌ای قانون‌مدار می‌توانند در شکل‌گیری رفتارهای متفاوت مؤثر باشند.
البته هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که همه افراد به یک شکل تغییر کنند. انسان‌ها تجربه‌ها و ویژگی‌های متفاوتی دارند. اما اگر بپذیریم که شرایط در شکل‌گیری رفتار نقش دارند، منطقی است که برای اصلاح رفتار نیز به جای تکیه صرف بر سرزنش، بر اصلاح شرایط تمرکز کنیم.
جامعه‌ای که فقط افراد را مجازات می‌کند، اما عوامل بازتولیدکننده خشونت را دست‌نخورده باقی می‌گذارد، ممکن است همان مشکلات را بارها تجربه کند.
۱۱- با این حساب، چکار باید کرد دکتر؟
– اینکه برای فهم انسان، باید از قضاوت شتاب‌زده عبور کنیم، چنانچه من به قضاوت کردن آدم ها هم هیچ علاقه ای ندارم و به شناخت شرایط برسیم، شناخت شرایط و عوامل آن به مراتب اهمیت زیادی داره .
وقتی با فقر مواجه می‌شویم، فقط از اراده فرد سخن نگوییم؛ ساختار اقتصادی را هم بررسی کنیم. وقتی با خشونت مواجه می‌شویم، علاوه بر حمایت از قربانی، عوامل شکل‌دهنده خشونت را بشناسیم. وقتی با رفتار مجرمانه روبه‌رو می‌شویم، امنیت جامعه را حفظ کنیم، اما از بررسی علل و امکان اصلاح و شرایط و عواملی که باعث به وجود آمدن چنین وضعی شده است .
این رویکرد می‌تواند سیاست‌گذاری عمومی را نیز انسانی‌تر کند. آموزش، سلامت روان، حمایت اجتماعی، کاهش تبعیض و ایجاد فرصت‌های برابر، صرفا خدمات رفاهی نیستند؛ این‌ها بخشی از اقداماتی هستند که می‌توانند بر کیفیت رفتار و روابط انسانی تأثیر بگذارند.
من بر این باورم که جامعه مسئولیت دارد شرایطی ایجاد کند که انسان‌ها کمتر به سوی خشونت، ناامیدی و آسیب سوق داده شوند.
۱۲- و در پایان، اگر بخواهید تمام این دیدگاه فلسفی را در یک جمله خلاصه کنید، چه خواهید گفت؟
– شاید بتوانم بگویم: انسان را پیش از آنکه به‌خاطر انتخاب‌هایش محکوم کنیم، باید به‌درستی بشناسیم؛ زیرا انتخاب‌های او از شرایطی جدا نیستند که در شکل‌گیری‌شان نقش داشته‌اند.
پذیرش محدودیت‌های اراده انسانی، دعوت به بی‌مسئولیتی نیست؛ دعوت به مسئولیتی عمیق‌تر در قبال انسان و جامعه است. مسئولیتی که به جای تمرکز صرف بر سرزنش افراد، ما را به سوی اصلاح ساختارها، کاهش رنج، پیشگیری از خشونت و گسترش عدالت هدایت می‌کند.
شاید اخلاقی‌تر آن باشد که به جای پرسیدن مداوم اینکه چرا انسان چنین انتخابی کرد، بپرسیم چه عواملی او را به آن نقطه رساندند و چگونه می‌توان شرایطی ساخت که در آینده، رنج و آسیب کمتری تولید شود.
از این منظر، فهمیدن انسان به معنای تبرئه همه رفتارهای او نیست؛ بلکه تلاشی است برای ساختن جهانی که در آن، انسان‌ها کمتر قربانی شرایطی شوند که خود در انتخاب آن‌ها نقشی نداشته‌اند.
مصاحبه و تنظیم: امیر رحیمی
صدف نیوز | دکتر یونس قانونی، نویسنده، پژوهشگر، عضو رسمی عفو بین‌الملل
ساعت: ۱۱:۰۷ بعد از ظهر - ۱۴۰۵/۰۸/۱۵
بازدیدها: 94
آخرین دیدگاهها